Í dag, 12. mars 2026, eru liðin 110 ár frá stofnun Alþýðusambands Íslands (ASÍ), heildarsamtaka launafólks á Íslandi. Frá stofnun árið 1916 hefur ASÍ verið eitt öflugasta afl samfélagsbreytinga í landinu og gegnt lykilhlutverki í baráttu fyrir bættum kjörum verkafólks, auknu réttlæti og uppbyggingu velferðarsamfélagsins.
Aðdragandinn – fyrstu félög verkafólks
Rætur verkalýðshreyfingarinnar á Íslandi liggja í miklum samfélagsbreytingum um aldamótin 1900, þegar þjóðfélagið færðist smám saman frá landbúnaðarsamfélagi yfir í sjávarútvegs- og þéttbýlissamfélag. Með aukinni atvinnu í þéttbýli jókst þörfin fyrir samtök sem gætu staðið vörð um kjör verkafólks.
Meðal fyrstu öflugu verkalýðsfélaganna voru:
- Verkamannafélagið Dagsbrún (1906) í Reykjavík, eitt öflugasta félag verkamanna á fyrstu árum verkalýðshreyfingarinnar.
- Verkakvennafélagið Framsókn (1914), fyrsta stéttarfélag kvenna á Íslandi, stofnað til að berjast fyrir bættum kjörum kvenna á vinnumarkaði. ()
Á þessum árum urðu einnig til fleiri félög verkafólks víða um land og smám saman varð ljóst að þörf var á sameiginlegum vettvangi til að samhæfa baráttuna. Verkafólk þurfti sterkari rödd til að takast á við atvinnurekendur, móta löggjöf og tryggja grundvallarréttindi á vinnumarkaði.
Stofnun Alþýðusambands Íslands árið 1916
Þessi þróun leiddi til þess að Alþýðusamband Íslands var stofnað 12. mars 1916 af sjö verkalýðsfélögum í Reykjavík og Hafnarfirði. Markmiðið var að sameina krafta verkafólks og styrkja baráttuna fyrir réttindum þess.
Stofnfélögin voru:
- Verkamannafélagið Dagsbrún (Reykjavík)
- Hásetafélag Reykjavíkur
- Verkakvennafélagið Framsókn (Reykjavík)
- Prentarafélagið
- Bókbandssveinafélagið
- Verkamannafélagið Hlíf (Hafnarfjörður)
- Hásetafélag Hafnarfjarðar
Samanlagt töldu þessi félög um 1.500 félagsmenn, og þar af voru konur um fjórðungur félagsmanna. Á fyrsta fundinum, 12. mars 1916, var samþykkt að stofna sambandið og setja því lög. Þar var einnig ákveðið að stjórn sambandsins skyldi skipuð sjö mönnum.
Viku síðar var haldinn framhaldsstofnfundur þar sem stjórn sambandsins var kosin. Ottó N. Þorláksson var þá kjörinn forseti, Ólafur Friðriksson 2. forseti, Jón Baldvinsson ritari og Helgi Björnsson gjaldkeri. Ottó gegndi embætti forseta aðeins fyrstu mánuðina. Þegar fyrsta reglulega þing ASÍ var haldið síðar árið 1916 tók Jón Baldvinsson við sem forseti sambandsins og gegndi því embætti í meira en tvo áratugi, til 1938.
Þáttaskil í samtímasögunni
Stofnun sambandsins markaði upphaf nýs tímabils í íslenskri samfélagssögu. ASÍ varð sameiginlegur vettvangur verkafólks til að berjast fyrir bættum launum, styttri vinnudegi og auknu félagslegu öryggi. Á fyrstu árum sambandsins voru kjör verkafólks víða erfið, meðal annars vegna dýrtíðar í tengslum við fyrri heimsstyrjöldina, en samtökin tóku strax virkan þátt í baráttu fyrir bættum kjörum.
Saga ASÍ og uppbygging velferðarsamfélagsins
Í rúma öld hefur ASÍ verið burðarás í réttindabaráttu launafólks og haft djúpstæð áhrif á þróun íslensks samfélags. Með samstilltu átaki stéttarfélaga og félagsmanna hefur tekist að ná fram fjölmörgum réttindum sem í dag teljast sjálfsögð.
Barátta verkalýðshreyfingarinnar hefur meðal annars stuðlað að:
- samningum um laun og vinnuskilyrði í gegnum kjarasamninga
- styttingu vinnuvikunnar og auknu öryggi á vinnustöðum
- uppbyggingu félagslegra réttinda og velferðarkerfis
- auknum réttindum kvenna og jafnræði á vinnumarkaði
Áhrif verkalýðshreyfingarinnar ná langt út fyrir vinnumarkaðinn. Saga ASÍ er nátengd samfélagsþróun á Íslandi og sigrar verkafólks hafa haft afgerandi áhrif á það samfélag sem Íslendingar búa við í dag.
Mikilvægasta afl framfara – þá sem nú
Þrátt fyrir miklar breytingar á íslensku samfélagi síðustu áratugi er hlutverk ASÍ enn hið sama: að standa vörð um réttindi launafólks og tryggja að ávinningur samfélagsins skili sér til allra.
Nú eru 42 stéttarfélög auk fimm landssambanda innan vébanda Alþýðusambands Íslands og félagsmenn þeirra eru yfir 130.000 talsins. ASÍ er því langstærsti vettvangur samstöðu launafólks á Íslandi og gegnir áfram lykilhlutverki í baráttunni fyrir bættum kjörum, auknu réttlæti og öflugra velferðarsamfélagi.
Í 110 ár hefur samstaða verkafólks í gegnum ASÍ mótað íslenskt samfélag. Sú saga sýnir að framfarir verða ekki af sjálfu sér – þær verða til þegar fólk stendur saman.
Nú sem fyrr er Alþýðusamband Íslands eitt mikilvægasta afl framfara og breytinga á Íslandi, öflug rödd launafólks og burðarás í áframhaldandi uppbyggingu réttlátara samfélags.